Jestem idiot\u0105. ![\"Daniel](\"http:\/\/bielamowicz.info\/images\/\/2018\/01\/i-pulapki-myslenia-o-mysleniu-szybkim-i-wolnym1-212x300.jpg\" "\\"Daniel")
Ty te\u017c. Twoi Rodzice i Twoja \u017cona \u2013 to samo. Prezydent Rzeczpospolitej Polskiej\u2026 no c\u00f3\u017c, \u017cyjemy w wolnym kraju wi\u0119c nie mog\u0119 napisa\u0107. Ksi\u0105dz proboszcz\u2026 te\u017c. Liderzy opozycji parlamentarnej? Idioci. Liderzy koalicji parlamentarnej? Te\u017c. Wszyscy ludzie to idioci.<\/p>\n
Rozpoczynaj\u0105c od tak mocno i kontrowersyjnie postawionej tezy musz\u0119 przyzna\u0107 si\u0119 do wra\u017cenia jakie wywar\u0142a na mnie ksi\u0105\u017cka Daniela Kahnemana \u201ePu\u0142apki my\u015blenia\u201d. Leg\u0142a w gruzach wizja cz\u0142owieka jako racjonalnej, \u015bwiat\u0142ej istoty kieruj\u0105cej si\u0119 zawsze rozumem i czasami pozwalaj\u0105cej uczuciom przej\u0105\u0107 prym. Dualizm \u201eserca i rozumu\u201d pojawiaj\u0105cy si\u0119 ju\u017c w literaturze romantyzmu i eksploatowany a\u017c po wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 reklam\u0119 okazuje si\u0119 niestety fa\u0142szywy.<\/p>\n
Kahneman wraz z wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cymi badaczami ukazuje, i\u017c jeste\u015bmy istotami dokonuj\u0105cymi prawie zawsze szybkich i pochopnych ocen, kt\u00f3re czasem okazuj\u0105 si\u0119 by\u0107 prawd\u0105, lecz nader cz\u0119sto s\u0105 jedynie z\u0142udzeniem. Cz\u0142owiek okazuje si\u0119 by\u0107 zaawansowanym mentalnie zwierz\u0119ciem, kt\u00f3re reaguje nieomal instynktownie, cz\u0119sto si\u0119 myl\u0105c. Tu zn\u00f3w dokonuj\u0119 pewnego uog\u00f3lnienia (pozostaj\u0105c zreszt\u0105 ca\u0142kowicie w duchu tego, o czym pisze autor, bo ludzie uwielbiaj\u0105 uog\u00f3lnienia i generalizacje) \u2013wszak ludzki m\u00f3zg jest zdolny do my\u015blenia i wyci\u0105gania prawid\u0142owych wniosk\u00f3w. Owszem jest. Tylko mu si\u0119 nie chce.<\/p>\n
W pierwszym akapicie dokona\u0142em pora\u017caj\u0105cego uproszczenia, bo przecie\u017c nie ka\u017cdy jest owym \u201eidiot\u0105\u201d. W drugim akapicie przedstawi\u0142em nas jako leniwc\u00f3w, nie u\u017cywaj\u0105cych m\u00f3zgu z lenistwa. S\u0105 to oczywi\u015bcie kolejne uproszczenia. Bardziej rozbudowany model przedstawiony przez Kahnemana opiera si\u0119 o zdefiniowanie w m\u00f3zgu dw\u00f3ch \u201esystem\u00f3w\u201d \u2013 pierwszego, dokonuj\u0105cego szybkich i czasami trafnych os\u0105d\u00f3w oraz drugiego \u2013 analitycznego, \u201em\u0105drego\u201d wyci\u0105gaj\u0105cego zawsze trafne wnioski. Najcz\u0119\u015bciej dzia\u0142a system pierwszy, albowiem jest on szybki i posiada niskie zapotrzebowanie na energi\u0119 i \u201emoc\u201d cz\u0142owieka. U\u017cywanie systemu drugiego, cho\u0107 daje du\u017co lepszej jako\u015bci wnioski wymaga od organizmu du\u017co energii i zwyczajnie cz\u0142owieka m\u0119czy. St\u0105d wyrobiony ewolucyjnie nawyk u\u017cywania systemu pierwszego prawie zawsze. Jedynie w sytuacjach trudnych u\u017cywany jest system drugi, a i wtedy system pierwszy podpowiada mu rozwi\u0105zania (obarczone oczywi\u015bcie b\u0142\u0119dem). Badania przeprowadzone przez Daniela Kahnemana i Amosa Tverskiego jasno wykaza\u0142y, \u017ce owe \u201ezm\u0119czenie mentalne\u201d (zwane \u201ewyczerpanym ego\u201d) ma bezpo\u015bredni zwi\u0105zek ze spadkiem glukozy we krwi \u2013 a wi\u0119c zmuszenie m\u00f3zgu do analizowania fakt\u00f3w zamiast do pobie\u017cnych ocen kosztuje organizm energi\u0119 w dok\u0142adnie ten sam spos\u00f3b jak zmuszenie organizmu do d\u0142ugotrwa\u0142ego biegu. I tak jak wytrenowani biegacze znaj\u0105 poj\u0119cie \u201e\u015bciany\u201d (momentu w biegu d\u0142ugodystansowym kiedy organizm odmawia ruszania nogami), tak samo m\u00f3zg dochodzi do \u015bciany i nie jest w stanie logiczne my\u015ble\u0107. Aby owego przykrego do\u015bwiadczenia unikn\u0105\u0107, m\u00f3zg ka\u017ce dzia\u0142a\u0107 systemowi pierwszemu kt\u00f3ry rzadko dochodzi do \u015bciany ale\u2026 no c\u00f3\u017c, nie jest on zbyt \u201ekumaty\u201d\u2026<\/p>\n
System 1 podatny jest na r\u00f3\u017cnorakie zjawiska, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych najpaskudniejsze wydaje si\u0119 by\u0107 zjawisko \u201etorowania\u201d \u2013 s\u0142ysz\u0105c w rozmowie o 60 tysi\u0105cach lis\u00f3w w lesie zapytani p\u00f3\u017aniej ile powinien zarabia\u0107 prezes firmy b\u0119dziemy podawali wi\u0119ksze kwoty, ni\u017c ludzie kt\u00f3rzy wcze\u015bniej rozmawiali o 40 \u017cubrach w Bia\u0142owie\u017cy. Stanie si\u0119 tak mimo i\u017c lisy czy \u017cubry nie maj\u0105 \u017cadnego zwi\u0105zku z pensj\u0105 prezesa. R\u00f3wnie dobrze mogliby\u015bmy rozmawia\u0107 o ludno\u015bci Chin i ludno\u015bci S\u0142owacji \u2013 ludzie rozmawiaj\u0105cy o S\u0142owakach zaproponuj\u0105 prezesowi ni\u017csz\u0105 pensj\u0119. Cho\u0107 brzmi to nieprawdopodobnie, to trik ten jest cz\u0119sto stosowany w handlu \u2013 rzucona na pocz\u0105tku wysoka kwota i targowanie si\u0119 w d\u00f3\u0142 \u201ezakotwicza\u201d umys\u0142 klienta kt\u00f3ry ch\u0119tniej kupi wtedy towar ni\u017c w sytuacji gdy od razu us\u0142yszy cen\u0119 finaln\u0105. St\u0105d taka popularno\u015b\u0107 \u201epromocji\u201d, gdzie przekre\u015blona (nierealna) cena wyj\u015bciowa ma nam da\u0107 poczucie \u017ce towar faktycznie jest tyle wart, mimo \u017ce promocja obowi\u0105zuje praktycznie przez ca\u0142y rok. Triki znane, na kt\u00f3re wci\u0105\u017c si\u0119 nabieramy. \u201eK\u0142amstwo powt\u00f3rzone tysi\u0105c razy staje si\u0119 prawd\u0105\u201d\u2026<\/p>\n
Nie spos\u00f3b om\u00f3wi\u0107 tu wszystkich wskazywanych przez Daniela Kahnemana prawid\u0142owo\u015bci i cech umys\u0142u. W swojej ksi\u0105\u017cce autor w cz\u0119\u015b\u0107i pierwszej wyja\u015bnia r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy \u201esystemami\u201d w naszym m\u00f3zgu i t\u0142umaczy genez\u0119 ich dzia\u0142ania. Omawia nast\u0119pnie poj\u0119cie heurystyk, czyli uproszczonych schemat\u00f3w post\u0119powania, kt\u00f3re m\u00f3zg stosuje nader cz\u0119sto. To z kolei zazwyczaj prowadzi do tak zwanych b\u0142\u0119d\u00f3w poznawczych \u2013 czyli sytuacji kiedy co\u015b nam si\u0119 wydaje \u017ce jest prawd\u0105, a nie jest. Najbardziej znanym przyk\u0142adem jest tak zwany efekt aureoli: oczekujemy, \u017ce kto\u015b znakomity i budz\u0105cy nasz podziw jest absolutnie perfekcyjny w ka\u017cdym aspekcie \u017cycia. Je\u015bli za\u015b znajdujemy co\u015b, co jawnie \u0142amie nasz zachwyt, to reagujemy cz\u0119sto oburzeniem i usprawiedliwiamy ow\u0105 osob\u0119, mimo \u017ce dla \u201eszarego cz\u0142owieka\u201d nie mieliby\u015bmy lito\u015bci. Przyk\u0142ady tego b\u0142\u0119du poznawczego s\u0105 r\u00f3\u017cne, od tak ekstremalnych jak zdziwienie s\u0105siad\u00f3w aresztowanego mordercy \u017ce przecie\u017c to by\u0142 \u201etaki mi\u0142y, uczynny, lekko nie\u015bmia\u0142y pan\u201d a\u017c po t\u0142umaczenie znanego sportowca kt\u00f3ry dopu\u015bci\u0142 si\u0119 gwa\u0142tu \u017ce \u201esama si\u0119 mu do \u0142\u00f3\u017cka pcha\u0142a\u201d. T\u0142umaczymy zatrzymanie za korupcj\u0119 lubianego przez nas polityka i\u017c \u201euwzi\u0105\u0142 si\u0119 na niego rz\u0105d\u201d, natomiast z rado\u015bci\u0105 stwierdzamy \u017ce \u201ew ko\u0144cu tego z\u0142odzieja zamkn\u0119li\u201d gdy aresztowany zostaje nasz polityczny przeciwnik. Efekt aureoli dzia\u0142a bowiem w dwie strony \u2013 kto\u015b powa\u017cany zostaje przez nas uznany za wz\u00f3r w ka\u017cdej dziedzinie, a kto\u015b kim\u015b gardzimy, na pewno nie ma \u017cadnej pozytywnej cechy. \u201eIstnieje tylko to, co widzisz\u201d jak pisze Kahneman.<\/p>\n
Tak w du\u017cym skr\u00f3cie mo\u017cna podsumowa\u0107 pierwsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cki. Jest to zarazem najtrudniejsza cz\u0119\u015b\u0107 lektury, m\u0119cz\u0105ca, wymagaj\u0105ca przerw lub wr\u0119cz robienia notatek. Kolejne cz\u0119\u015bci ksi\u0105\u017cki omawiaj\u0105 wnioski p\u0142yn\u0105ce z owego dualizmu ludzkiej umys\u0142owo\u015bci.<\/p>\n
W cz\u0119\u015bci drugiej autor skupia si\u0119 na b\u0142\u0119dach poznawczych i heurystykach. Analizuje intuicj\u0119 statystyczn\u0105, zar\u00f3wno zwyk\u0142ych obywateli, jak i naukowc\u00f3w. Pokazuje, \u017ce jest \u017ale. Wskazuje b\u0142\u0119dy, kt\u00f3rym ulegaj\u0105 nawet statystycy naukowi (czyli dlaczego nale\u017cy podchodzi\u0107 z rezerw\u0105 do wiadomo\u015bci typu \u201enaukowcy ustalili\u201d). W pewien \u015bmieszny i przewrotny spos\u00f3b udowadnia nawet za pomoc\u0105 pewnego eksperymentu, \u017ce prowadzenie nauki psychologii na uniwersytetach jest dzia\u0142aniem pozbawionym sensu. Czemu \u2013 nie zdradz\u0119, kto przeczyta b\u0119dzie mia\u0142 zabaw\u0119.<\/p>\n
Najciekawsz\u0105 z punktu widzenia wniosk\u00f3w cz\u0119\u015bci\u0105 by\u0142a dla mnie cz\u0119\u015b\u0107 trzecia. Rozwa\u017caj\u0105c z\u0142udzenie trafno\u015bci os\u0105du i oceniania wydarze\u0144 post factum Kahneman t\u0142umaczy, dlaczego przeprowadzanie reform jest zadaniem trudnym. Dlaczego zmiany status quo s\u0105 nieomal niewykonalne, bo wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z ryzykiem, a ludzie skupiaj\u0105 si\u0119 na rezultatach. Niewa\u017cne jak \u017ale co\u015b robisz, je\u015bli osi\u0105gniesz sukces \u2013 ludzie Ci wybacz\u0105. Wszystko. Na dodatek wznios\u0105 Ci pomnik i wyt\u0142umacz\u0105 ka\u017cdy grzech m\u0142odo\u015bci bo da\u0142e\u015b im iPhona. Historia Apple nasuwa si\u0119 na my\u015bl sama, w ksi\u0105\u017cce om\u00f3wiona jest akurat historia Google. Oczywi\u015bcie \u201ewszyscy wiedzieli \u017ce firma osi\u0105gnie sukces\u201d \u2013 post factum. Kahneman pokazuje jak wiele jest w naszej percepcji opowie\u015bci z \u017cycia \u201es\u0142awnych i bogatych\u201d pewnych b\u0142\u0119d\u00f3w umys\u0142owych. S\u0105 one akceptowalne, je\u015bli bawimy si\u0119 w opowie\u015bci plotkarskie, ale bardzo ryzykowne, je\u015bli chcemy je skopiowa\u0107 w biznesie. To, \u017ce kiedy\u015b Apple czy Google odnios\u0142y sukces, nie oznacza i\u017c firmy te odnios\u0142y by sukces dzisiaj. Nie oznacza to te\u017c, i\u017c kopiowanie ich strategii dzisiaj pozwoli osi\u0105gn\u0105\u0107 sukces.<\/p>\n
Je\u015bli kto\u015b uwa\u017ca i\u017c autor porywa si\u0119 z motyk\u0105 na s\u0142o\u0144ce oceniaj\u0105c histori\u0119 Google, zapewniam \u017ce jest to pojedynek pierwszoligowy: czo\u0142ow\u0105 firm\u0119 \u015bwiata ocenia noblista z dziedziny ekonomii, tw\u00f3rca nowego jej nurtu. To pojedynek na wysokim poziomie. W ko\u0144cu Kahneman jest ekspertem. Ale zaraz, zaraz. Ekspertom te\u017c do ko\u0144ca nie mo\u017cna ufa\u0107! Analiza i do\u015bwiadczenia autora do\u015b\u0107 jasno wykaza\u0142y, jak cz\u0119sto eksperci potrafi\u0105 gada\u0107 co im \u015blina na j\u0119zyk przyniesie. Ocena eksperta zestawiona z bezdusznym algorytmem realizowanym czy to przez maszyn\u0119, czy przez cz\u0142owieka wedle procedury zaskakuj\u0105co cz\u0119sto daje wygran\u0105 algorytmowi\u2026 Kahneman wskazuje przyczyn\u0119 tego zjawiska i t\u0142umaczy to jako\u015bci\u0105 otrzymywanego przez eksperta feedbacku. Ekspert gie\u0142dowy mo\u017ce si\u0119 pomyli\u0107 i p\u00f3\u017aniej wybiela\u0107 swoje dzia\u0142ania. Anestezjolog widzi od razu, i\u017c stan pacjenta ulega pogorszeniu \u2013 kt\u00f3ry z nich szybciej nauczy si\u0119 co dzia\u0142a, a co nie?<\/p>\n
Cz\u0119\u015b\u0107 czwarta, zatytu\u0142owana \u201eWybory\u201d to psychologiczno matematyczna gra z teori\u0105 ekonomii. W fascynuj\u0105cy spos\u00f3b omawia ona nasze skrzywienia poznawcze – wolimy zyska\u0107 50 z\u0142otych ni\u017c na chwil\u0119 zyska\u0107 tysi\u0105c aby od razu straci\u0107 900, mimo i\u017c finalnie wyszliby\u015bmy z drugiej sytuacji ze st\u00f3w\u0105 w kieszeni a w pierwszej jedynie z niebieskim banknotem pi\u0119\u0107dziesi\u0119cioz\u0142otowym. Strach przed strat\u0105 jest mocniejszy od ch\u0119ci zysku i to podwa\u017ca teori\u0119 u\u017cytecznej warto\u015bci wprowadzaj\u0105c nas w \u015bwiat teorii perspektywy czyli ekonomii behawioralnej. Pewnie dla ekonomisty b\u0119dzie to temat znany \u2013 dla mnie by\u0142 fascynuj\u0105cy.<\/p>\n
Zako\u0144czeniem jest analiza dw\u00f3ch ja\u017ani \u2013 do\u015bwiadczaj\u0105cej i pami\u0119taj\u0105cej. Niespodziank\u0105 okazuje si\u0119, jak reagujemy na nieprzyjemne bod\u017ace, i jak zmniejszaj\u0105ca si\u0119 w czasie ich intensywno\u015b\u0107 zostaje lepiej zapami\u0119tana ni\u017c chwilowe, ale bolesne do\u015bwiadczenie. Mimo, i\u017c w pierwszy przypadku sumarycznie cierpieli\u015bmy bardziej. Wnioski z tego dotycz\u0105 te\u017c tego jak my\u015blimy o \u017cyciu; jak oceniamy nasze szcz\u0119\u015bcie. Czy szcz\u0119\u015bliwe \u017cycie z lekkimi perturbacjami na koniec jest lepsze ni\u017c \u017cycie szcz\u0119\u015bliwe, ale bardzo kr\u00f3tkie? Okazuje si\u0119 \u017ce nie, \u0142y\u017cka dziegciu pod koniec 80 lat \u017cycia jest przez ludzi odbierana gorzej ni\u017c szcz\u0119\u015bliwe i nagle urwane 40 lat\u2026 Ko\u0144c\u00f3wka do\u015bwiadczenia jest przez nas zaskakuj\u0105co mocno ocenianiana. Zwracamy uwag\u0119 na to jak dane wydarzenie si\u0119 zako\u0144czy\u0142o i to g\u0142\u00f3wnie zako\u0144czenie zostaje nam w pami\u0119ci. Pyszny obiad b\u0119dzie zepsuty przez niemi\u0142ego podczas p\u0142acenia rachunku kelnera i mo\u017cemy do tej restauracji ju\u017c nie wr\u00f3ci\u0107. Tymczasem kiepski obiad z osobistymi przeprosinami od szefa kuchni mo\u017ce by\u0107 przez nas oceniony pozytywnie. Koniec wie\u0144czy dzie\u0142o okazuje si\u0119 by\u0107 nietrafny, koniec przy\u0107miewa dzie\u0142o\u2026<\/p>\n
Ko\u0144cem za\u015b jest bardzo eleganckie pogodzenie przez autora liberalnej my\u015bli ekonomicznej z ide\u0105 pa\u0144stwa opieku\u0144czego. Wiele takich sposob\u00f3w powsta\u0142o, ale Daniel Kahneman zrobi\u0142 to najlepiej. I w mojej ocenie zas\u0142uguje za to na swojego drugiego Nobla. Tym razem pokojowego.<\/p>\n
<\/p>\n