Wiele lat temu, za czas\u00f3w ustroju zwanego potocznie \u201ekomun\u0105\u201d, \u017cy\u0142 i tworzy\u0142 sobie w Polsce pewien naukowiec. M\u00f3wi\u0105c precyzyjniej \u2013 by\u0142 on fizykiem. Ironi\u0105 losu by\u0142o to, \u017ce o ile jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 naukowa znika dzi\u015b w mrokach dziej\u00f3w, to \u015bmia\u0142o mo\u017cna nazwa\u0107 Janusza Aleksandra Zajdla jednym z ojc\u00f3w polskiej fantastyki.<\/p>\n
Najbardziej znan\u0105 postaci\u0105 z tego panteonu jest oczywi\u015bcie Stanis\u0142aw Lem, g\u0142\u00f3wnie ze wzgl\u0119du na jego dok\u0142adne, cz\u0119sto nieomal profetyczne prognozy. Wprowadzeniem poj\u0119cia \u201ebroni dyspersyjnej\u201d wyprzedzi\u0142 Lem my\u015blenie o wojnie o dobre p\u00f3\u0142 wieku. Zajdel nie mia\u0142 takich ambicji, gdy\u017c jako fizyk kierowa\u0142 si\u0119 podej\u015bciem holistycznym. Fizycy uwielbiaj\u0105 modele i szukanie w nich dziur. W ten w\u0142a\u015bnie spos\u00f3b konstruowana by\u0142o wi\u0119kszo\u015b\u0107 prozy Zajdla. Punktem wyj\u015bcia by\u0142a oczywi\u015bcie komuna \u2013 trafnie identyfikuj\u0105c zachodz\u0105ce w nieludzkim systemie procesy, rozk\u0142ada\u0142 je autor na czynniki pierwsze, odnajdowa\u0142 w nich ich pierwotne znaczenie i bogatszy o t\u0105 wiedz\u0119 przenosi\u0142 je do zupe\u0142nie innego otoczenia. Po adaptacji warunk\u00f3w, zbrodnicze zasady nadal by\u0142y tak samo ohydne jak w rzeczywisto\u015bci PRL, jednak dzi\u0119ki rozwini\u0119ciu techniki ich skala oddzia\u0142ywania stawa\u0142a si\u0119 o rz\u0105d wi\u0119ksza.<\/p>\n
W tak stworzonej przez siebie utopii zaczyna\u0142 Zajdel szuka\u0107 dziur. Znaj\u0105c ludzk\u0105 (polsk\u0105?) mentalno\u015b\u0107, wskazywa\u0142 on miejsca, gdzie owa nieludzka rzeczywisto\u015b\u0107 b\u0119dzie p\u0119ka\u0107. \u017be p\u0119kn\u0105\u0107 musi, przekonali\u015bmy si\u0119 wszyscy naocznie wraz z upadkiem PRL, nieefektywnego tworu.<\/p>\n
\u201eCylinder van Troffa\u201d by\u0142 moj\u0105 pierwsz\u0105 powie\u015bci\u0105, kt\u00f3r\u0105 pozna\u0142em w formie audiobooka. Nie rezygnuj\u0105c z czytania ksi\u0105\u017cek, postanowi\u0142em zape\u0142ni\u0107 sp\u0119dzany na bie\u017cni treningowej czas czym\u015b innym ni\u017c muzyka (aby unikn\u0105\u0107 znudzenia). Siedem godzin s\u0142uchowiska skutecznie wype\u0142ni\u0142o mi kilkana\u015bcie sesji treningowych, cho\u0107 pewnych fragment\u00f3w musia\u0142em s\u0142ucha\u0107 po dwa razy.<\/p>\n
Sama historia powie\u015bci jest do b\u00f3lu banalna \u2013 odlatuj\u0105cy pod koniec XXI wieku na kosmiczn\u0105 misj\u0119 astronauci zostan\u0105 poddani przyspieszeniom relatywistycznym, wi\u0119c powr\u00f3c\u0105 z gwiazd dziesi\u0105tki lat po momencie odlotu. Zanim to jednak nast\u0119puje, jeden z bohater\u00f3w postanawia zastosowa\u0107 podobny mechanizm wobec w\u0142asnej ukochanej (nie dysponuje przy tym \u015brodkami finansowymi pozwalaj\u0105cymi zakupi\u0107 statek kosmiczny, jak robi to Marygay Potter w \u201eWiecznej wojnie\u201d Haldemana). Wracaj\u0105c na Ziemi\u0119 dramatycznie p\u00f3\u017aniej ni\u017c to by\u0142o planowane, zastaje ludzko\u015b\u0107 rozdzielon\u0105 na zdegenerowanych mieszka\u0144c\u00f3w Ziemi i Ksi\u0119\u017cyca. \u201eRozczepienie\u201d ludzko\u015bci by\u0142o daleko id\u0105c\u0105 konsekwencj\u0105 dzia\u0142a\u0144 naprawczych po przeprowadzonych na masow\u0105 skal\u0119 procesach eugenicznych na Ziemi. \u201eChcieli\u015bmy dobrze, a wysz\u0142o jak zwykle\u201d \u2013 tyle, \u017ce tym razem wysz\u0142o ekstremalnie \u017ale. Pomimo problem\u00f3w, g\u0142\u00f3wny bohater rusza na poszukiwania swojej ukochanej w ruinach ludzkiej cywilizacji. Jego przygody poznajemy z relacji archeolog\u00f3w, kt\u00f3rzy setki lat p\u00f3\u017aniej odkopuj\u0105 zdegenerowane ludzkie miasto.<\/p>\n
W \u201eCylindrze\u2026\u201d rozprawi\u0142 si\u0119 Zajdel bezlito\u015bnie zar\u00f3wno z eugenik\u0105 (cho\u0107 akurat ten \u201eproces z\u0142a\u201d w PRL nie by\u0142 w\u0142a\u015bciwie stosowany cho\u0107 na przyk\u0142ad Szwedzi z eugenik\u0105 po\u017cegnali si\u0119 dopiero w latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku), pokazuj\u0105c jak procesy eugeniczne w d\u0142u\u017cszej perspektywie nie s\u0105 mo\u017cliwe do przeprowadzenia, a poprzez stosowanie w nich wyj\u0105tk\u00f3w zamieniaj\u0105 si\u0119 w swoj\u0105 w\u0142asn\u0105 karykatur\u0119. Zajdel pokazuje te\u017c moc ewolucji, wskazuj\u0105c i\u017c nie jest takie proste stworzenie mechanizmu kt\u00f3ry zawsze i wsz\u0119dzie b\u0119dzie dzia\u0142a\u0142 w stu procent populacji. Z tego te\u017c powodu, nie da si\u0119 stworzy\u0107 spo\u0142ecze\u0144stw utopijnych i niewa\u017cne jak elitarna grupa do stworzenia owego raju by nie by\u0142a u\u017cyta, to pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej nienormalne warunki syntetycznego spo\u0142ecze\u0144stwa zamieni\u0105 j\u0105 w swoj\u0105 karykatur\u0119.<\/p>\n
Nie mo\u017cna te\u017c odm\u00f3wi\u0107 Zajdlowi, z racji jego fizycznego fachu, spogl\u0105dania si\u0119 ca\u0142o\u015bciowo na rozw\u00f3j \u015bwiata. Megametropolie rosn\u0105ce estakadami wzwy\u017c, coraz mocniej dyskryminuj\u0105 poziom ulic. Wizja umawiania si\u0119 i\u017c nowym poziomem \u201ezero\u201d staje si\u0119 poziom estakad i budowania od tego poziomu coraz to wy\u017cszych, nowych, l\u017cejszych konstrukcji wydawa\u0107 si\u0119 nam mo\u017ce w Polsce utopijny, ale proceder taki coraz cz\u0119\u015bciej wida\u0107 ju\u017c w Europie (nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o miastach-molochach wschodniej Azji) \u2013 nawet w nisko zabudowanym Sztokholmie (administracyjne zakazy architektury wysoko\u015bciowej) mo\u017cna znale\u017a\u0107 miejsca, gdzie funkcjonuj\u0105 w ramach jednej ulicy trzy zupe\u0142nie r\u00f3\u017cne \u201epoziomy ulicy\u201d.<\/p>\n
Na zako\u0144czenie warto wspomnie\u0107 o pewnych w\u0105tkach\u2026 autobiograficznych! Poruszaj\u0105c si\u0119 po rzeczywisto\u015bci Warszawy XXII wieku odnajdujemy w ksi\u0105\u017cce pewne nawi\u0105zania do samej osoby autora. Odniesienia do\u015b\u0107 niepokoj\u0105ce, bo stawiaj\u0105ce wr\u0119cz pytanie, o czysto\u015b\u0107 intencji Janusza Zajdla. Mo\u017cna wr\u0119cz postawi\u0107 pytanie: kim Pan jest, Panie Zajdel?<\/p>\n